اگر جداول آنالیز بها یا تجزیه بهای فهرست بها را بررسی کرده باشید، احتمالاً با ستونی به نام «ضریب عامل» مواجه شدهاید. در نگاه اول ممکن است این سؤال ایجاد شود که ضریب عامل دقیقاً چیست، چرا بعضی ردیفها ضریب ۱ دارند و در بعضی ردیفها اعدادی کمتر یا بیشتر از ۱ دیده میشود؟
بهطور خلاصه:
ضریب عامل عددی است که در محاسبه هزینه یک عامل مانند مصالح، نیروی انسانی یا ماشینآلات اعمال میشود تا مقدار یا هزینه آن عامل با شرایط واقعی موردنظر در تجزیه بها هماهنگ شود.
از ضریب عامل در تجزیه بها میتوان برای مواردی مانند در نظر گرفتن پرت مصالح، تبدیل واحدها، اصلاح قیمت مؤثر یک عامل و در برخی آنالیزها اصلاح کلی نتیجه تجزیه بها استفاده کرد.
در ادامه دقیقتر بررسی میکنیم که این ضریب چگونه عمل میکند.
ضریب عامل در آنالیز بها کجا استفاده میشود؟
برای محاسبه قیمت یک ردیف، ابتدا عوامل موردنیاز اجرای آن فعالیت مشخص میشوند. این عوامل معمولاً در گروههای زیر قرار میگیرند:
- نیروی انسانی
- مصالح
- ماشینآلات و ابزار
- حمل
- سایر عوامل موردنیاز اجرای کار
برای هر عامل نیز مقدار مصرف و بهای واحد مشخص میشود.
در سادهترین حالت میتوان هزینه هر عامل را به صورت زیر در نظر گرفت:
هزینه عامل = مقدار عامل × بهای واحد عامل × ضریب عامل
بنابراین اگر ضریب عامل برابر ۱ باشد، تغییری در هزینه ایجاد نمیشود.
اما اگر ضریب عامل مثلاً برابر ۱٫۰۵ باشد:
هزینه عامل = مقدار × قیمت × ۱٫۰۵
و اگر ضریب عامل ۰٫۸ باشد، تنها ۸۰ درصد مقدار محاسباتی مربوط به آن عامل در هزینه منظور میشود.
در جداول تجزیه بها نیز بهای هر عامل بر اساس مقدار، بهای واحد و در صورت وجود ضریب عامل محاسبه میشود.
چرا از ضریب عامل استفاده میشود؟
نکته مهم این است که برای ضریب عامل نمیتوان تنها یک کاربرد ثابت تعریف کرد. بررسی تجزیه بهاهای منتشرشده نشان میدهد که این ضریب با اهداف مختلفی مورد استفاده قرار گرفته است.
مهمترین کاربردهای آن را میتوان در چهار گروه قرار داد.
۱. ضریب عامل برای در نظر گرفتن پرت و ضایعات مصالح
یکی از سادهترین کاربردهای ضریب عامل، لحاظ کردن افت، پرت یا دورریز مصالح است.
فرض کنید برای اجرای یک واحد عملیات طبق محاسبات دقیقاً ۱۰۰ کیلوگرم از یک مصالح موردنیاز است؛ اما در عملیات واقعی بخشی از مصالح هنگام حمل، برش یا اجرا از بین میرود.
اگر میزان پرت ۵ درصد در نظر گرفته شود:
ضریب عامل = ۱٫۰۵
بنابراین مقدار مؤثر مصالح برابر خواهد بود با:
100 × 1.05 = 105 کیلوگرم
یعنی برای اجرای کاری که از نظر نظری به ۱۰۰ کیلوگرم مصالح نیاز دارد، در برآورد هزینه ۱۰۵ کیلوگرم در نظر گرفته میشود.
در برخی تجزیه بهاهای رشته تأسیسات برقی، برای سیمها از ضریب عامل با چنین کاربردی استفاده شده است.
۲. ضریب عامل برای تبدیل واحد
کاربرد مهم دیگر ضریب عامل زمانی است که واحد عامل با واحد ردیف فهرست بها یکسان نیست.
به عنوان مثال فرض کنید واحد یک ردیف فهرست بها:
متر طول
باشد، اما مصالح مورد استفاده برای اجرای آن در بازار با واحد:
کیلوگرم
خریداری شود.
در این شرایط باید مشخص شود هر متر طول از آن محصول چند کیلوگرم وزن دارد.
برای نمونه اگر وزن هر متر لوله ۴٫۵ کیلوگرم باشد، ضریب تبدیل لازم است تا مقدار عامل بر حسب کیلوگرم با واحد عملیات بر حسب متر طول ارتباط پیدا کند.
نمونه شناختهشده این موضوع در تجزیه بهای لولههای فولادی تأسیسات مکانیکی دیده میشود؛ جایی که واحد ردیف فهرست بها متر طول است اما عامل «لوله فولادی سیاه درزدار» میتواند بر حسب کیلوگرم تعریف شده باشد.
بنابراین یکی از مواردی که هنگام مشاهده یک ضریب عامل غیر از ۱ باید بررسی کنیم، تفاوت واحد عامل و واحد ردیف فهرست بها است.
۳. اصلاح قیمت مؤثر یک عامل در شرایط مختلف
ممکن است یک عامل مشخص در چندین آنالیز مورد استفاده قرار گیرد و بهای واحد پایه آن نیز یکسان باشد، اما نحوه استفاده از آن در فعالیتهای مختلف یکسان نباشد.
در چنین شرایطی ضریب عامل میتواند برای اصلاح هزینه مؤثر آن عامل استفاده شود.
برای مثال یک ماشینآلات مشخص را در نظر بگیرید که نرخ آن بر اساس یک ساعت فعالیت کامل تعیین شده است.
اگر در یک عملیات خاص تنها بخشی از ظرفیت یا زمان مؤثر آن موردنیاز باشد، استفاده مستقیم از نرخ کامل ممکن است نتیجه مناسبی ایجاد نکند.
در این حالت میتوان از ضریب عامل برای اصلاح هزینه استفاده کرد.
به همین دلیل، هنگام بررسی یک تجزیه بها نباید فقط قیمت عامل را مشاهده کرد؛ بلکه باید همزمان این سه پارامتر را بررسی کرد:
مقدار عامل + بهای واحد عامل + ضریب عامل
زیرا هر سه در تعیین هزینه نهایی آن عامل تأثیر دارند.
۴. اصلاح کلی نتیجه آنالیز بها
گاهی تمام عوامل موردنیاز یک فعالیت بهدرستی شناسایی شدهاند و مقدار و قیمت آنها نیز محاسبه شده است، اما مجموع هزینه حاصل از آنالیز با هزینه واقعی اجرای آن فعالیت تطابق مناسبی ندارد.
در برخی تجزیه بهاهای فهرست بها، برای اصلاح چنین اختلافی یک ضریب مشابه روی عوامل مختلف آن ردیف اعمال شده است.
در این حالت ضریب عامل عملاً باعث میشود:
قیمت حاصل از تجزیه بها به قیمت موردنظر برای آن فعالیت نزدیکتر شود.
طبق توضیحات منتشرشده درباره سوابق تهیه تجزیه بهای فهرست بها، این روش نیز یکی از کاربردهای ضریب عامل در برخی ردیفها بوده است.
آیا ضریب عامل همیشه بزرگتر از ۱ است؟
خیر.
ضریب عامل میتواند:
کمتر از ۱، مساوی ۱ یا بیشتر از ۱ باشد.
ضریب عامل برابر ۱
در این حالت هیچ اصلاحی روی عامل صورت نمیگیرد.
مثلاً:
مقدار = ۲
قیمت = ۵۰۰,۰۰۰ ریال
ضریب عامل = ۱
بنابراین:
2 × 500,000 × 1 = 1,000,000 ریال
ضریب عامل بیشتر از ۱
میتواند در مواردی مانند در نظر گرفتن پرت یا افزایش مقدار مؤثر عامل مورد استفاده قرار گیرد.
مثلاً:
مقدار = ۱۰۰
قیمت = ۲۰,۰۰۰ ریال
ضریب عامل = ۱٫۰۵
نتیجه:
100 × 20,000 × 1.05 = 2,100,000 ریال
ضریب عامل کمتر از ۱
در بعضی شرایط نیز ممکن است تنها بخشی از ظرفیت، زمان یا هزینه یک عامل به ردیف موردنظر مربوط باشد و ضریب کمتر از یک مورد استفاده قرار گیرد.
مثلاً اگر:
ضریب عامل = ۰٫۵
باشد، تنها ۵۰ درصد مقدار محاسباتی آن عامل در هزینه نهایی تأثیر خواهد داشت.
تفاوت «مقدار عامل» و «ضریب عامل» چیست؟
این دو مفهوم گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند.
مقدار عامل نشان میدهد برای اجرای یک واحد از فعالیت چه مقدار از آن عامل موردنیاز است.
مثلاً:
- ۰٫۵ نفر-ساعت کارگر
- ۲ کیلوگرم سیمان
- ۰٫۱ دستگاه-ساعت بیل مکانیکی
اما ضریب عامل یک ضریب اصلاحی است که روی محاسبات مربوط به آن عامل اعمال میشود.
بنابراین اگر در یک ردیف نوشته شده باشد:
مقدار = ۲
ضریب عامل = ۱٫۱
این دو عدد مفهوم یکسانی ندارند.
ابتدا مقدار واقعی عامل مشخص شده و سپس ضریب دیگری برای هدف خاص آن تجزیه بها روی آن اعمال شده است.
تفاوت ضریب عامل و ضریب بالاسری چیست؟
ضریب عامل را نباید با ضریب بالاسری اشتباه گرفت.
ضریب عامل معمولاً در سطح یک عامل از یک ردیف تجزیه بها وارد محاسبات میشود.
در مقابل، ضریب بالاسری مربوط به هزینههایی است که مستقیماً در مقدار مصالح، نیروی انسانی یا ماشینآلات یک فعالیت قابل مشاهده نیستند و در سطح گستردهتری در قیمت پروژه تأثیر میگذارند.
بنابراین:
ضریب عامل → داخل آنالیز یک ردیف و روی عوامل آن
ضریب بالاسری → برای لحاظ کردن هزینههای بالاسری پروژه
این تفاوت در زمان تهیه پیشنهاد قیمت بسیار مهم است.
آیا ضریب عامل همان سود پیمانکار است؟
خیر؛ بهتر است ضریب عامل را بهصورت کلی معادل سود پیمانکار در نظر نگیریم.
در سوابق تجزیه بهای ردیفهای فهرست بها، ضریب عامل با کاربردهایی مانند پرت، تبدیل واحد، اصلاح هزینه عامل و اصلاح نتیجه آنالیز مشاهده میشود. بنابراین وجود ستونی با عنوان ضریب عامل به این معنی نیست که عدد درجشده در آن صرفاً حاشیه سود پیمانکار است.
هنگام تهیه آنالیز واقعی برای مناقصه، سود، ریسک، هزینههای بالاسری و شرایط پروژه باید در محل صحیح خود بررسی شوند.
چگونه ضریب عامل یک ردیف را تحلیل کنیم؟
اگر هنگام بررسی یک آنالیز با ضریب عامل غیر از ۱ مواجه شدید، بهتر است قبل از تغییر آن این موارد را بررسی کنید:
- واحد ردیف فهرست بها چیست؟
- واحد عامل چیست؟
- آیا مصالح دارای پرت یا ضایعات است؟
- آیا قیمت عامل بر مبنای ظرفیت یا زمان متفاوتی محاسبه شده است؟
- آیا ضریب به تمام عوامل ردیف اعمال شده یا فقط یک عامل؟
- آیا شرایط اجرای پروژه با شرایط مبنای آنالیز تفاوت دارد؟
پاسخ به این سؤالات معمولاً کمک میکند علت وجود ضریب عامل مشخص شود.
ضریب عامل در آنالیز بهای نوین متره
برای تهیه یک آنالیز بها فقط مشاهده قیمت نهایی یک ردیف کافی نیست. باید بتوان اجزای تشکیلدهنده قیمت، مقدار عوامل، نرخ عوامل و ضرایب مؤثر بر آنها را نیز بررسی کرد.
در بخش آنالیز بهای نوین متره امکان مشاهده تجزیه ردیفهای فهرست بها و عوامل تشکیلدهنده آنها فراهم شده است و میتوانید نرخ عوامل مختلف مانند نیروی انسانی، مصالح و ماشینآلات را نیز بررسی کنید.
این موضوع خصوصاً زمانی اهمیت پیدا میکند که قصد دارید قیمت یک ردیف را با شرایط واقعی پروژه مقایسه کنید یا برای تهیه پیشنهاد قیمت، آنالیز اختصاصی خود را انجام دهید.
جمعبندی
ضریب عامل یکی از پارامترهای مهم در آنالیز بها است که روی هزینه عوامل تشکیلدهنده یک ردیف تأثیر میگذارد.
اما این ضریب یک مفهوم با کاربرد واحد نیست.
در تجزیه بهاهای مختلف میتوان از آن برای:
- محاسبه پرت و ضایعات
- تبدیل واحد عوامل
- اصلاح هزینه مؤثر یک عامل
- یا اصلاح نتیجه تجزیه بها
استفاده کرد.
به همین دلیل، اگر در یک آنالیز با ضریب عامل کمتر یا بیشتر از ۱ مواجه شدید، نباید بدون بررسی آن را تغییر دهید. ابتدا باید مشخص شود علت استفاده از آن ضریب در ردیف موردنظر چیست.
درک صحیح ضریب عامل کمک میکند آنالیز بها را صرفاً بهعنوان مجموعهای از اعداد نبینیم، بلکه بتوانیم منطق تشکیل قیمت هر ردیف فهرست بها را نیز تحلیل کنیم.
سوالات متداول
ضریب عامل در آنالیز بها چیست؟
ضریب عامل عددی است که در محاسبه هزینه یک عامل در تجزیه بها اعمال میشود و میتواند برای مواردی مانند پرت، تبدیل واحد یا اصلاح محاسبات عامل مورد استفاده قرار گیرد.
ضریب عامل چگونه محاسبه میشود؟
فرمول واحدی برای تمام ضریبهای عامل وجود ندارد و نحوه تعیین آن به علت استفاده از ضریب بستگی دارد. برای مثال، در تبدیل واحد میتواند از وزن واحد طول به دست آید و در محاسبه پرت بر اساس درصد ضایعات تعیین شود.
آیا ضریب عامل میتواند کمتر از یک باشد؟
بله. ضریب عامل میتواند کمتر از یک، برابر یک یا بیشتر از یک باشد.
تفاوت مقدار عامل با ضریب عامل چیست؟
مقدار عامل میزان مصرف آن عامل برای یک واحد عملیات است؛ در حالی که ضریب عامل عددی است که برای اصلاح محاسبات همان عامل استفاده میشود.
آیا ضریب عامل همان ضریب بالاسری است؟
خیر. ضریب عامل در سطح عوامل تشکیلدهنده تجزیه بهای یک ردیف اعمال میشود، در حالی که ضریب بالاسری برای پوشش هزینههای بالاسری پروژه تعریف میشود.
دیدگاه ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است؛ آغازگر گفتوگو باشید.
دیدگاه شما