یکی از بزرگترین مشکلات متره و برآورد در شرایط تورمی این است که ممکن است امروز یک پروژه را برآورد کنید و تنها چند هفته بعد بخش مهمی از قیمتها تغییر کرده باشد.
قیمت بعضی اقلام حتی ممکن است در فاصله چند روز تغییر کند؛ برای مثال:
- میلگرد و سایر محصولات فولادی
- سیم و کابل
- قیر
- برخی تجهیزات تأسیساتی
- لوله و اتصالات
- تجهیزات وارداتی
- ماشینآلات
- هزینه حمل
در چنین شرایطی یک سؤال مهم مطرح میشود:
چطور میتوان برآوردی تهیه کرد که با تغییر روزانه قیمتها سریعاً قابل بهروزرسانی باشد؟
راهحل این نیست که هر بار کل متره پروژه را از ابتدا انجام دهیم.
راهحل بهتر این است که مقدار عملیات را از قیمت جدا کنیم و قیمت پروژه را بر اساس نرخ عوامل قابل بهروزرسانی محاسبه کنیم.
در این مقاله این روش را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم.
مشکل اصلی کجاست؟
فرض کنید امروز برای یک پروژه ساختمانی این مقدار میلگرد محاسبه کردهاید:
۸۰ تن میلگرد
قیمت هر کیلوگرم میلگرد نیز در زمان تهیه برآورد:
۵۰,۰۰۰ تومان
است.
بنابراین هزینه میلگرد:
80,000 × 50,000 = 4,000,000,000 تومان
خواهد بود.
حالا فرض کنید یک ماه بعد قیمت میلگرد به:
۵۷,۰۰۰ تومان
برسد.
مقدار پروژه تغییری نکرده است.
هنوز همان:
۸۰ تن میلگرد
نیاز داریم.
تنها چیزی که تغییر کرده، نرخ عامل است.
هزینه جدید:
80,000 × 57,000 = 4,560,000,000 تومان
است.
یعنی تنها با تغییر نرخ میلگرد، برآورد پروژه:
۵۶۰ میلیون تومان
تغییر کرده است.
این مثال نشان میدهد که در بازار متغیر باید دو مفهوم را کاملاً از یکدیگر جدا کنیم:
مقدار مصرف
و
قیمت مصرف
متره ثابت است، قیمت متغیر
این شاید مهمترین نکته این مقاله باشد.
اگر نقشه و مشخصات پروژه تغییر نکنند، مقادیر متره معمولاً ثابت میمانند.
مثلاً:
- ۴۵۰ مترمکعب بتن
- ۸۰ تن میلگرد
- ۳۲۰۰ مترمربع قالببندی
- ۱۸۰۰ مترمربع دیوارچینی
با تغییر قیمت بازار تغییر نمیکنند.
اما قیمت اجرای همین مقادیر میتواند تغییر کند.
بنابراین بهتر است سیستم برآورد را به دو بخش تقسیم کنیم:
بخش اول: اطلاعات ثابت
شامل:
- مقدار عملیات
- ردیف فهرست بها
- آنالیز فعالیت
- مقدار مصرف عوامل
بخش دوم: اطلاعات متغیر
شامل:
- قیمت مصالح
- دستمزد
- ماشینآلات
- حمل
- تجهیزات
- سایر نرخهای بازار
وقتی این دو بخش از یکدیگر جدا باشند، برای بهروزرسانی برآورد دیگر نیازی به متره مجدد نداریم.
فقط نرخها را تغییر میدهیم.
بهترین روش برای برآورد با قیمت روز چیست؟
اگر هدف شما رسیدن به هزینه واقعی اجرای پروژه باشد، یکی از روشهای مناسب استفاده از آنالیز بها با نرخ روز عوامل است.
هر فعالیت را میتوان به عوامل تشکیلدهنده آن تقسیم کرد.
برای مثال یک فعالیت ممکن است شامل:
نیروی انسانی + مصالح + ماشینآلات + حمل
باشد.
فرمول ساده هزینه هر عامل نیز:
هزینه عامل = مقدار عامل × نرخ روز عامل × ضریب عامل
است.
سپس:
قیمت روز فعالیت = مجموع هزینه عوامل
و در نهایت:
هزینه پروژه = مجموع مقدار فعالیتها × قیمت روز هر فعالیت
به این ترتیب هر بار که نرخ یک عامل تغییر کند، قیمت فعالیت و در نتیجه قیمت کل پروژه نیز قابل محاسبه مجدد خواهد بود.
یک مثال ساده
فرض کنیم برای اجرای یک واحد از یک فعالیت به عوامل زیر نیاز داریم:
| عامل | مقدار | نرخ روز | هزینه |
|---|---|---|---|
| کارگر | ۰٫۵ نفر-ساعت | ۱,۵۰۰,۰۰۰ ریال | ۷۵۰,۰۰۰ |
| سیمان | ۵ کیلوگرم | ۱۲۰,۰۰۰ ریال | ۶۰۰,۰۰۰ |
| مصالح سنگی | ۰٫۰۵ مترمکعب | ۸,۰۰۰,۰۰۰ ریال | ۴۰۰,۰۰۰ |
| ماشینآلات | ۰٫۱ ساعت | ۴,۰۰۰,۰۰۰ ریال | ۴۰۰,۰۰۰ |
جمع هزینه عوامل:
2,150,000 ریال
است.
حالا فرض کنیم یک هفته بعد فقط قیمت سیمان تغییر کند و به:
۱۵۰,۰۰۰ ریال
برسد.
هزینه سیمان:
5 × 150,000 = 750,000 ریال
میشود.
بنابراین قیمت جدید فعالیت:
2,300,000 ریال
خواهد شد.
بدون اینکه متره یا آنالیز فعالیت را تغییر داده باشیم، قیمت روز آن محاسبه شده است.
بنابراین باید قیمت ردیف را به عوامل آن بشکنیم
اگر فقط قیمت نهایی یک ردیف را ذخیره کنیم، با تغییر بازار نمیتوانیم بهسادگی بفهمیم چه مقدار از قیمت باید تغییر کند.
اما اگر بدانیم یک ردیف از چه عواملی تشکیل شده است، مسئله بسیار سادهتر خواهد شد.
برای مثال:
یک مترمکعب بتن
ممکن است شامل:
- سیمان
- شن
- ماسه
- آب
- نیروی انسانی
- بتنساز
- ویبراتور
- حمل
باشد.
اگر قیمت سیمان افزایش پیدا کند، فقط نرخ سیمان را تغییر میدهیم.
اگر دستمزد افزایش پیدا کند، نرخ نیروی انسانی تغییر میکند.
اگر قیمت سوخت یا ماشینآلات تغییر کند، عامل ماشینآلات بهروزرسانی میشود.
این همان مزیت اصلی آنالیز بها در شرایط بازار متغیر است.
همه قیمتها لازم نیست هر روز بهروز شوند
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم برای برآورد روز باید قیمت هزاران قلم را هر روز دریافت کنیم.
در عمل چنین کاری معمولاً ضروری نیست.
عوامل پروژه را میتوان به سه گروه تقسیم کرد.
گروه اول: عوامل بسیار متغیر
برای مثال:
- فولاد
- مس
- کابل
- برخی تجهیزات
- قیر
- اقلام ارزی
این موارد ممکن است نیاز به بررسی روزانه یا چندبار در هفته داشته باشند.
گروه دوم: عوامل با تغییر متوسط
برای مثال:
- سیمان
- شن و ماسه
- بعضی لولهها
- حمل
- برخی ماشینآلات
بسته به شرایط بازار میتوان نرخ آنها را در دورههای کوتاه بهروزرسانی کرد.
گروه سوم: عوامل کمتغییرتر
برای مثال نرخ برخی خدمات یا دستمزدها ممکن است هر روز تغییر نکنند.
در چنین مواردی استفاده از آخرین نرخ معتبر کافی است.
بنابراین هدف نباید این باشد که:
«هر روز قیمت همه چیز را عوض کنیم.»
بلکه باید بدانیم:
کدام عوامل بیشترین تأثیر را بر پروژه دارند و سریعتر تغییر میکنند.
قانون ۸۰/۲۰ در برآورد پروژه
در بسیاری از پروژهها بخش بزرگی از هزینه مربوط به تعداد نسبتاً محدودی از عوامل است.
مثلاً ممکن است در یک پروژه:
- میلگرد
- بتن
- سیمان
- کابل
- تجهیزات مکانیکی
بخش قابل توجهی از کل هزینه را تشکیل دهند.
بنابراین به جای بررسی مداوم صدها عامل کوچک، ابتدا عوامل اصلی را پیدا کنید.
یک روش عملی این است که عوامل را بر اساس مبلغ مرتب کنید و مشخص کنید:
کدام عوامل حدود ۸۰ درصد هزینه پروژه را تشکیل میدهند؟
این عوامل باید با حساسیت بیشتری بهروزرسانی شوند.
تاریخ قیمت باید کنار هر نرخ ذخیره شود
یکی از مهمترین اطلاعاتی که معمولاً در برآوردها فراموش میشود، تاریخ نرخ است.
نوشتن:
قیمت میلگرد = ۵۵,۰۰۰ تومان
کافی نیست.
بهتر است ثبت شود:
قیمت میلگرد: ۵۵,۰۰۰ تومان
تاریخ قیمت: ۱۴۰۵/۰۷/۰۱
منبع قیمت: تأمینکننده / بازار / استعلام
این موضوع باعث میشود بعداً بدانیم برآورد بر اساس قیمت چه تاریخی تهیه شده است.
تاریخ مبنای برآورد چیست؟
هر برآورد باید یک تاریخ مبنا داشته باشد.
مثلاً:
این برآورد بر اساس قیمتهای موجود در تاریخ ۱۴۰۵/۰۷/۰۱ تهیه شده است.
این جمله بسیار مهم است.
زیرا در بازار متغیر نمیتوان انتظار داشت برآوردی که سه ماه قبل تهیه شده همچنان قیمت واقعی اجرای پروژه را نشان دهد.
بنابراین به جای اینکه بگوییم:
«قیمت پروژه ۳۰ میلیارد تومان است.»
دقیقتر است بگوییم:
«برآورد پروژه بر اساس قیمتهای تاریخ ۱۴۰۵/۰۷/۰۱ حدود ۳۰ میلیارد تومان است.»
مدت اعتبار برآورد را مشخص کنید
در پروژههایی که قیمتها سریع تغییر میکنند بهتر است کنار برآورد، بازه اعتبار قیمت نیز تعیین شود.
مثلاً:
اعتبار پیشنهاد قیمت: ۷ روز
یا:
قیمت تجهیزات بر اساس نرخ روز سفارش محاسبه خواهد شد.
این موضوع مخصوصاً برای:
- پیمانکاران
- فروشندگان تجهیزات
- پروژههای خصوصی
- پیشنهادهای قیمت
- قراردادهای کوتاهمدت
اهمیت زیادی دارد.
منبع قیمت را هم ثبت کنید
ممکن است برای یک کالا چند قیمت مختلف وجود داشته باشد.
مثلاً قیمت میلگرد میتواند از:
- کارخانه
- بورس کالا
- عمدهفروش
- بازار محلی
- تأمینکننده پروژه
گرفته شود.
بنابراین هر نرخ بهتر است حداقل این اطلاعات را داشته باشد:
| عامل | نرخ | تاریخ | منبع |
|---|---|---|---|
| میلگرد | ۵۵,۰۰۰ تومان | ۱۴۰۵/۰۷/۰۱ | تأمینکننده A |
| سیمان | ۲,۸۰۰,۰۰۰ تومان | ۱۴۰۵/۰۷/۰۱ | بازار تهران |
| کابل | ... | ... | تأمینکننده B |
این کار امکان کنترل و مقایسه نرخها را نیز فراهم میکند.
قیمت روز با قیمت فهرست بها چه تفاوتی دارد؟
فهرست بها یک مبنای استاندارد برای تعریف و قیمتگذاری فعالیتها است.
اما قیمت روز بازار چیز دیگری است.
فرض کنید قیمت یک ردیف در فهرست بها:
۵,۰۰۰,۰۰۰ ریال
باشد.
این عدد لزوماً به این معنی نیست که اجرای همان فعالیت امروز دقیقاً ۵ میلیون ریال هزینه دارد.
در بازار متغیر بهتر است فهرست بها را برای:
- ساختار پروژه
- تعریف ردیفها
- متره
- کدگذاری
- BOQ
استفاده کنیم و برای رسیدن به قیمت واقعی، آنالیز ردیف و نرخ روز عوامل آن را نیز بررسی کنیم.
آیا ضریب تعدیل مشکل قیمت روز را حل میکند؟
تا حدی، اما همیشه نه.
شاخصهای تعدیل ابزار بسیار مهمی برای جبران تغییر سطح قیمتها در قراردادهای مشمول تعدیل هستند.
اما تعدیل و قیمت روز بازار دقیقاً یک مفهوم نیستند.
ممکن است قیمت یک کالای مشخص در بازار سریعتر از شاخص مربوطه تغییر کند.
بهخصوص در مواردی مانند:
- تجهیزات وارداتی
- کالاهای وابسته به ارز
- مس
- فولاد
- تجهیزات برقی و مکانیکی
بنابراین برای برآورد واقعی پروژه بهتر است:
شاخصهای رسمی + آنالیز بها + کنترل قیمت روز عوامل اصلی
در کنار یکدیگر استفاده شوند.
برای توضیح بیشتر این موضوع میتوانید مقاله:
«چطور در سال ۱۴۰۵ متره و برآورد حساب کنیم؟»
را نیز مطالعه کنید.
پروژههای دولتی با پروژههای خصوصی تفاوت دارند
در اینجا باید یک تفاوت مهم را در نظر گرفت.
در پروژههای دولتی و پیمانهای فهرستبهایی
پرداختها و تعدیل قرارداد باید مطابق:
- شرایط پیمان
- فهرست بهای مبنا
- دستورالعملهای تعدیل
- بخشنامههای مربوط
- اسناد مناقصه
انجام شوند.
نمیتوان صرفاً قیمت روز بازار را جایگزین قیمتهای قراردادی کرد.
قیمت روز بیشتر میتواند برای:
- بررسی اقتصادی پروژه
- تعیین پیشنهاد قیمت
- کنترل سود و زیان
- پیشبینی هزینههای آینده
استفاده شود.
در پروژههای خصوصی
انعطاف بیشتری وجود دارد.
میتوان ساختار پروژه را بر اساس فهرست بها تهیه کرد اما قیمتها را بر اساس نرخ واقعی بازار محاسبه کرد.
برای مثال:
متره و BOQ → فهرست بها
قیمتگذاری → آنالیز نرخ روز
این روش در شرایط تورمی معمولاً تصویر واقعیتری از هزینه پروژه ایجاد میکند.
برای مناقصه چه کار کنیم؟
موضوع در مناقصه حساستر است.
ممکن است بین:
زمان تهیه پیشنهاد
و
زمان خرید مصالح
چند ماه فاصله وجود داشته باشد.
اگر پروژه را فقط با قیمت امروز برآورد کنیم، ممکن است افزایش قیمت آینده سود پروژه را از بین ببرد.
بنابراین در مناقصه علاوه بر قیمت امروز باید ریسک تغییر قیمت را نیز بررسی کنیم.
برای هر عامل مهم میتوان سه سناریو تعریف کرد:
| عامل | قیمت فعلی | سناریوی میانه | سناریوی پرریسک |
|---|---|---|---|
| میلگرد | ۵۵,۰۰۰ | ۶۰,۰۰۰ | ۶۷,۰۰۰ |
| سیمان | ۲,۸۰۰ | ۳,۰۰۰ | ۳,۳۰۰ |
| کابل | ۱۰۰ | ۱۱۰ | ۱۲۵ |
سپس کل پروژه را در هر سه سناریو محاسبه کرد.
در نتیجه به جای یک عدد، سه تصویر از آینده خواهیم داشت:
برآورد خوشبینانه
برآورد محتمل
برآورد پرریسک
این روش برای تصمیمگیری در مناقصات بسیار مفیدتر از اتکا به یک رقم ثابت است.
تحلیل حساسیت چیست؟
یکی از ابزارهای بسیار مفید برای بازار متغیر تحلیل حساسیت است.
فرض کنید کل پروژه ۵۰ میلیارد تومان است.
میخواهیم بدانیم اگر قیمت میلگرد ۱۰ درصد افزایش پیدا کند، کل پروژه چقدر تغییر میکند.
اگر سهم میلگرد از پروژه:
۱۰ میلیارد تومان
باشد:
افزایش ۱۰ درصدی میلگرد:
۱ میلیارد تومان
به هزینه پروژه اضافه میکند.
یعنی کل پروژه حدود:
۲ درصد
گرانتر میشود.
این تحلیل کمک میکند بفهمیم:
تغییر قیمت کدام عامل برای پروژه خطرناکتر است؟
و همان عوامل را بیشتر کنترل کنیم.
یک سیستم مناسب برآورد روز باید چه اطلاعاتی داشته باشد؟
اگر بخواهیم این فرآیند را نرمافزاری کنیم، برای هر عامل حداقل باید اطلاعات زیر ذخیره شود:
- نام عامل
- واحد
- قیمت
- تاریخ قیمت
- منبع قیمت
- تاریخ آخرین بهروزرسانی
- سابقه قیمتها
و برای هر ردیف نیز:
- عوامل تشکیلدهنده
- مقدار هر عامل
- ضریب عامل
وجود داشته باشد.
در این صورت با تغییر یک نرخ میتوان تمام ردیفهایی را که از آن عامل استفاده کردهاند دوباره محاسبه کرد.
مثال: افزایش قیمت سیمان چه ردیفهایی را تغییر میدهد؟
فرض کنید سیمان در دهها آنالیز استفاده شده باشد:
- بتن
- ملات
- اندود
- کفسازی
- بنایی
- بلوکچینی
اگر قیمت سیمان تغییر کند، در یک سیستم آنالیزمحور کافی است نرخ سیمان یک بار تغییر کند.
سپس تمام ردیفهای وابسته میتوانند مجدداً محاسبه شوند.
این روش بسیار بهتر از آن است که قیمت تکتک ردیفها به صورت دستی تغییر کند.
برآورد پویا چیست؟
میتوان این روش را برآورد پویا یا Dynamic Estimate نامید.
در برآورد سنتی:
برآورد = یک فایل با قیمتهای ثابت
اما در برآورد پویا:
برآورد = مقادیر ثابت + نرخهای قابل بهروزرسانی
در نتیجه اگر فردا قیمت یک عامل تغییر کند، نیازی به تهیه برآورد جدید از صفر نیست.
فقط نرخ جدید وارد میشود و قیمت پروژه دوباره محاسبه میگردد.
روش پیشنهادی برای برآورد در بازار متغیر
اگر بخواهیم تمام مقاله را تبدیل به یک فرآیند اجرایی کنیم، این مراحل پیشنهاد میشود:
۱. پروژه را متره کنید
مقادیر واقعی پروژه را استخراج کنید.
۲. ردیفهای مناسب را مشخص کنید
از فهرست بها یا ساختار BOQ استفاده کنید.
۳. آنالیز ردیفها را بررسی کنید
مشخص کنید هر ردیف از چه عواملی تشکیل شده است.
۴. عوامل مهم پروژه را پیدا کنید
عوامل با سهم هزینه بالا را مشخص کنید.
۵. قیمت روز عوامل اصلی را دریافت کنید
برای هر نرخ، تاریخ و منبع را ذخیره کنید.
۶. برآورد را مجدداً محاسبه کنید
قیمت فعالیتها بر اساس نرخ جدید عوامل محاسبه شود.
۷. تاریخ مبنای برآورد را ثبت کنید
مثلاً:
قیمتها به تاریخ ۱۴۰۵/۰۷/۰۱
۸. سناریوی تغییر قیمت ایجاد کنید
برای عوامل پرریسک افزایش احتمالی قیمت را بررسی کنید.
۹. برآورد را مرتب بهروزرسانی کنید
به جای انجام دوباره متره، فقط نرخ عوامل تغییر کند.
متره و برآورد با قیمت روز در نوین متره
ساختار آنالیز بها دقیقاً برای چنین مسئلهای اهمیت پیدا میکند.
در نوین متره میتوان عوامل تشکیلدهنده ردیفهای فهرست بها را بررسی کرد و نرخ عوامل مختلف مانند:
- مصالح
- نیروی انسانی
- ماشینآلات
- سایر عوامل
را مشاهده کرد.
به جای اینکه قیمت یک ردیف را فقط به صورت یک عدد نهایی ببینیم، میتوان بررسی کرد که این قیمت از چه عواملی تشکیل شده است.
این موضوع پایهای برای حرکت به سمت برآوردهای بهروز و وابسته به نرخ عوامل است.
CTA پیشنهادی:
برای بررسی آنالیز ردیفهای فهرست بها و نرخ عوامل، وارد بخش آنالیز بهای نوین متره شوید.
جمعبندی
در بازاری که قیمت مصالح و تجهیزات مرتب تغییر میکند، یک برآورد ثابت خیلی سریع قدیمی میشود.
اما این به معنی انجام دوباره متره نیست.
اصل مهم این است:
مقدار را از قیمت جدا کنید.
مقادیر پروژه از نقشه استخراج میشوند و تا زمانی که طراحی تغییر نکرده باشد، ثابت هستند.
اما نرخ عوامل میتواند دائماً تغییر کند.
بنابراین روش مناسب این است که:
متره پروژه → آنالیز فعالیتها → نرخ روز عوامل → محاسبه مجدد قیمت
را به یک فرآیند متصل تبدیل کنیم.
در چنین سیستمی اگر فردا قیمت میلگرد، سیمان یا کابل تغییر کند، نیازی نیست برآورد را از صفر تهیه کنیم.
فقط نرخ عامل تغییر میکند و قیمت تمام ردیفهای وابسته و در نهایت هزینه کل پروژه دوباره محاسبه میشود.
این همان چیزی است که متره و برآورد را از یک فایل ثابت به یک ابزار واقعی برای کنترل هزینه پروژه تبدیل میکند.
سوالات متداول
چطور متره و برآورد را با قیمت روز انجام دهیم؟
ابتدا مقدار عملیات را متره کنید، سپس ردیفها را به عوامل تشکیلدهنده آنها تفکیک کرده و نرخ روز مصالح، نیروی انسانی و ماشینآلات را در آنالیز جایگزین کنید.
آیا با تغییر قیمت مصالح باید دوباره متره کنیم؟
خیر. اگر نقشه و مقدار عملیات تغییر نکرده باشد، متره ثابت است و فقط نرخ عوامل باید بهروزرسانی شود.
هر چند وقت یک بار قیمتها را بهروز کنیم؟
به میزان نوسان عامل بستگی دارد. عوامل بسیار متغیر میتوانند روزانه یا چندبار در هفته بررسی شوند، در حالی که عوامل کمتغییر نیاز به بهروزرسانی روزانه ندارند.
قیمت روز مهمتر است یا فهرست بها؟
این دو کاربرد متفاوت دارند. فهرست بها میتواند ساختار استاندارد متره و قیمتگذاری را فراهم کند، در حالی که نرخهای روز برای تخمین هزینه واقعی اجرای پروژه کاربرد دارند.
آیا شاخص تعدیل جایگزین قیمت روز است؟
خیر. تعدیل سازوکار قراردادی مشخصی دارد و الزاماً تغییر لحظهای قیمت یک کالای خاص را نشان نمیدهد.
چطور ریسک افزایش قیمت در مناقصه را محاسبه کنیم؟
برای عوامل اصلی پروژه چند سناریوی قیمت تعریف کنید و تأثیر هر سناریو را بر مبلغ نهایی پروژه بسنجید.
تاریخ قیمتها چرا مهم است؟
زیرا بدون تاریخ مشخص نیست برآورد بر اساس وضعیت بازار چه زمانی تهیه شده است. هر نرخ بهتر است همراه با تاریخ و منبع آن ثبت شود.
دیدگاه ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است؛ آغازگر گفتوگو باشید.
دیدگاه شما